Diabet xəstəliyinə yox deyək!

Bir il bundan qabaq 24 yaşlı Araz İsmayılovla Lalə evlənəndə ailəsi Arazdan üz döndərmişdi. Səbəb isə Lalənin şəkərli diabet kimi (el arasında şəkər xəstəliyi) ömürlük xəstəliyə düçar olması idi. Ailəsi artıq nəsillərinin gələcəyinin olmayacağını düşünmüşdü. Ya onların uşaqları olmamalı, ya da doğulacaq uşaqları anadan gəlmə şəkərli diabet xəstəsi olmalı idi. Amma bütün maneələrə baxmayaraq onları ayırmaq mümkün olmadı. Bir neçə gün əvvəl isə onların tam sağlam Dəniz adında qızları olub. Onlar Azərbaycan Dibaet Cəmiyyətinin prezidenti Möminat Ömərovanın köməkliyi və Novonordisk şirkətinin maliyyə yardımı əsasında pompa aparatı (süni olaraq mədəaltı vəzi əvəz edir) ilə təmin olunmuşdular. Əslində bu aparatın qiyməti təxminən 4 min manat, aylıq xərci isə 150-160 manatdır. Bu gün bu ömürlük xəstəliyə düçar olanların hamısının belə imkanı yoxdur və ya onların hamısına yardım etmək mümkün deyil.
Diabet-xroniki, potensial zəifləmə və tez bir zamanda ölümlə nəticələnən xəstəlikdir. Bu xəstəlik orqanizmdə insulin istehsalı və təchizatı ilə əlaqədar yaranan problemlər nəticəsində meydana çıxır. Bu xəstəliyin yaranma səbəbi 2 cür olur: 1) Ya orqanizm kifayət etməyən qədər insulin istehsal edir və ya heç etmir; 2) Ya da effektiv formada istehsal olunan insulini orqanizm istifadə edə bilmir.
Bu gün diabet uşaqlar arasında ən geniş yayılmış xroniki xəstəliklərdən biridir. Bu xəstəliyə istənilən yaş qrupuna aid uşaqlar, məktəb yaşına çatmamış və yenicə yeriməyə başlayan körpələr də daxil olmaqla yoluxa bilər. Birinci tip diabet xəstəliyi mədəaltı vəzin lazımı qədər insulin "hazırlaya" bilmədiyi vaxt yaranır. Birinci tip diabet bədənə insulin vurulmaqla müalicə olunur. İkinci tip şəkərli diabet isə yaşlı və kök adamların xəstəliyi "sayılır". Bu xəstəlik insulinin bədəndə lazımi qədər olduğu, amma hüceyrə reseptorlarına daxil ola bilmədiyi vaxtda yaranır. İkinci tip diabet xəstəliyi bədəndə şəkəri azaldan həblərlə müalicə olunur. Birinci növ diabet uşaqlar və yeniyetmələr arasında ildə 3% və məktəb yaşına çatmamış uşaqlar arasında isə təhlükəli şəkildə ildə 5% artmaqdadır. Hesab edilir ki, hər il 15 yaşına çatmamış 70, 000 uşaqda birinci növ diabet xəstəliyi yayılır (təxminən gündə 200 uşaq). İkinci növ diabet isə əvvəllər yetkinlik yaşına çatmış insanlar arasında müşahidə edilirdi. Hazırda diabetin bu növü uşaqlar və yeniyetmələr arasında təhlükəli dərəcədə artmaqdadır.
Bu gün Ümumdünya Diabet Gününə həsr edilmiş konfransda çıxış edən BMT-nin Azərbaycandakı Rezident Əlaqələndiricisi Bruno Puezanın sözlərinə görə, dünyada 240 milyon insan bu xəstəlikdən əziyyət çəkir. 2025-ci ilə qədər isə bu rəqəmin 380 milyona çatacağı gözlənilir. Hər il vəfat edən insanların 5%-i məhz diabet nəticəsində öz dünyasını dəyişir və təcili tədbirlər görülmədiyi halda bu rəqəmin növbəti 10 ildə 50%-ə qədər artacağı ehtimal olunur.
Səhiyyə Nazirliyininin baş endokrinoloqu, millət vəkili Rafiq Məmmədhəsənovun sözlərinə görə, Azərbaycanda əslində şəkərli diabet xəstələrinin sayı rəsmi statistikadan qat-qat çoxdur. Belə ki, ölkədə şəkərli diabet xəstələri bunu çox vaxt gizlədirlər. Azərbaycanda qlükometrlər paylanmamışdan əvvəl ölkədə diabet xəstələrinin rəsmi sayı 60 min idi. Hazırda onların sayı 100 mini keçib. R. Məmmədhəsənovun sözlərinə görə, bu xəstələrin sayı bəlkə də 150 -200 minə yaxındır. “Biz 2025-ci ilə qədər diabet xəstələrinin sayının 330 milyona çatacağını düşünürdük. Amma BMT-nin təqdim etdiyi yeni rəqəmlər bizi də təəccübləndirdi”.
Diabet Gününə həsr edilmiş konfransda çıxış edən səhiyyə nazirinin müavini Sənan Kərimovun sözlərinə görə isə, diabet bəşəri bir problemdir. Hazırda Azərbaycanda olan diabet xəstələrinə dövlət tərəfindən pulsuz olaraq dərmanlar və özünü yoxlama preparatları verilir. Qeydiyyatda olan xəstələrə 60 minə yaxın qlükometrlər paylanıb. Ancaq bu miqdar kifayət etmədiyindən, gələn il yenidən qlükometrlər paylanacaq. Hazırda ölkənin bütün rayonlarında poliklinikalarda diabet xəstələri üçün məktəblər açılıb. Bu məktəblərdə xəstələrin özlərinə necə nəzarət etmələri, qidalanmaları və pəhrizləri ilə bağlı məlumat verilir, təlimlər keçirilir. Rafiq Məmmədhəsənov isə bu məktəblər üçün dərs vəsaiti hazırlayıb.
Heydər Əliyev Fondunun səhiyyə üzrə proqramlarının koordinatoru Xəyalə Mikayılova isə bildirib ki, bu gündən başlayaraq fond Bakı şəhərində qeydiyyatda olan 200-dən artıq şəkərli diabet xəstəsini insulin aparatı ilə təmin edəcək.
Rafiq Məmmədhəsənovun sözlərinə görə isə, diabet xəstəliyi elə bir xəstəlikdir ki, o, insan bədənində özünə yer edəndən sonra meydana çıxır. Bəzən də uşaqlara səhv diaqnoz, məsələn qrip və s. qoyulur. Buna görə də hamı diabetin xəbərdaredici əlamətlərini bilməlidir: Tezləşmiş sidik ifrazı, azalmayan susuzluq hissiyatı, artan aclıq hissiyatı, bədən çəkisinin itirilməsi, yorğunluq, marağın və diqqətin zəifləməsi, görmənin tutqunlaşması, ürəkbulanma və mədə ağrısı (çox zaman qriplə səhv salınır). Qeyd edək ki, 2-ci tip diabeti olan uşaqlarda bu simptomlar ya çox zəif müşahidə olunur və yaxud da heç rast gəlinmir.

Azərbaycan Diabet Cəmiyyətinin prezidenti Mominat Ömərovanın sözlərinə görə, əslində diabet, xəstəlikdən daha çox bir həyat təzidir. Bu həyat tərzinin bütün şərtlərinə əməl edənlər, pəhriz saxlyanlar, lazımi vaxt lazımi dərmanlardan və preparatlardan istifadə edən şəxslərdə güclü fəsadlar olmur və onlar uzun ömür sürürlər. Belə ki, diabet xəstəliyi eyni zamanda böyrək, göz, ayaq və ürək xəstəliyidir. Buna görə də insanlar arasında maariflənmə işlərinin aparılması lazımdır. Ümumiyyətlə, bu xətəliyə tutulmaq üçün isə sağlam həyat tərzi keçirmək, idmanla məşğul olmaq və sağlam qida qəbul etmək lazımdır. Çünki bu xəstəlik, genetik olmaqla yanaşı, stressdən, qorxudan və qeyri-sağlam həyat tərzindən də yaranır. Bundan başqa hər ikisi də şəkərli diabet xəstəsi olan şəxslərə evlənmək məsləhət deyil. Onların doğulacaq uşaqlarının şəkərli diabet xəstəsi olacağı ailə planlaşdırması zamanı nəzərə alınmalıdır.

Aytən Həmidova/ANSPRESS/