Kazaçok

Bir ay öncə olardı, günün isti çağları idi, əməkdaşımız Zülfüqar Xeyirxəbər təsadüfən keçdiyi Yasamal qəbristanlığı zonasından xəbəri xəbər dalınca göndərirdi: «İyirmi dəqiqədir ki, Yasamaldakı xristian qəbristanlığı yanır, xəbər verildiyinə baxmayaraq hələ yanğınsöndürən maşınları gəlməyib, hava çox isti olduğundan quru otlar yanır, camaat alovu söndürə bilmir».

Mənsə həmin dəqiqələrdə, Tet Maşanı - bir il öncə ömrünün 80-ci baharında dünyasını dəyişmiş və elə keçən ilin bu günlərində Yasamaldakı xristian qəbristanlığında dəfn etdiyimiz Mariya İvanovna Turkonu xatırladım: «Görəsən, indi Mətbuat prospektinin ətrafında başlayan alov irəliləyib Tet Maşanın Botanika bağının girişinin səmtində olan məzarını haqlamayacaq ki?»- deyə öz-özümə düşünürdüm. Zülfüqarın bir az sonra gələn ikinici xəbərindən sonra narahatlaığım getdi: «Yanğınsöndürənlər gəldi, alovun qarşısı alındı».

Qəribə insan idi Tet Maşa, Stavropolun Koçubey rayonunda, ukraynalılara məxsus bir qəsəbədə doğulan və qızlıq soyadı Parfenova olan Tet Maşa həyatının çox hissəsini İkinci dünya savaşı illərində gəldiyi Bakıda keçirmişdi. Turko soyadını da burda Volqaboyundan gəlmiş mərhum həyat yoldaşından almışdı. Sonradan əldə etdiyi soyadından ayrıla bilmirdi Tet Maşa. «Turko soyadı mənə çox doğmadır, bir az da məni sizlərə yaxınlaşdırır, hara, hansı idarəyə gedirəm, soyadıma görə məni istiqanlı qarşılayırlar» deyirdi Tet Maşa. Türklərə sevgisi vardı Tet Maşanın. «Atam sizin aşıq musiqisinə çox qulaq asırdı, bəzən saatlarla başını əlləri ilə turaraq sazı dinləyirdi» deyirdi. Böyük ehtimalla Tet Maşanın atası kumık və ya qaraçay türklərinin komzasının, yəni qopuzunun səsini dinləyirmiş. Bəlkə də, Tet Maşanın atasının saza bağlılığı anasının Rusiya kazaklarından olması ilə bağlı imiş, hər halda, genlər musiqi zövqünə də təsir edir. Amma Tet Maşa Bakıda yaşasa da bizim musiqi ilə çox bağlı deyildi, rus musiqisini daha çox dinləyərdi. Yəni özbəöz slavyan idi.

Tet Maşa Bakıdan da ayrılmaq istəmirdi və ayrılmadı. 1990-cı illərin sonlarında Bakıda yaşayan ruslar Rusiyaya köçməyə bir növ biznes məsələsi kimi baxırdılar. Bakıda evlərini çox baha satıb, cənubi və ya mərkəzi Rusiyada ucuz qiymətə evlər alırdılar, əllərində də xeyli pul qalırdı. Tet Maşanın Badamdarda yiyəsi olduğu ev də gündən günə bahalaşırdı. «Gəl bu evi sat, get doğulduğun kəndin düz yanında, Nevınominskdə özünə ev al, bir 30-40 min dollar da cibində qalsın, ömrünün sonuna kimi xərclə, bütün qohum-əqraban ordadır» deyirdilər. Tet Maşa isə getmək istəmirdi. Bir dəfə bunun sirrini soruşduqda cavabı çox sakit oldu: «Mənim dünyam burdadır, mən orda yaşaya bilmərəm. Üç ildə - dörd ildə bir dəfə gedirəm, adamların kobudluğu, bir-biri ilə vəhşi kimi rəftar etməsi məni çox əsəbləşdirir. Bir də ki, gedəcəm, qohumlar da hansısa yollarla əlimdəki pulu alacaqlar, sonra da məni çöldə qoyacaqlar. Mən burda öz evimin ağasıyam. Kimsə də evimi əlimdən almaq niyyətində deyil. Sizin millət ədalətlidir, belə şeylərə getmir, başqalarının bunu etməsinə də imkan vermir». Tet Maşa dünyasını dəyişəndə öz istədiyi kimi dəfn edildi, evinin taleyi də öz istədiyi, vəsiyyət etdiyi kimi həll olundu. Onun rifahlı həyatı türk ədalətinin qeyri-türk olan sadə bir vətəndaşın həyatına təsirinin örnəyi idi.

Tarix yaradan biz türklər onun səhifələrini ədalətimizlə yazmışıq. Ədalət hissi türklərə genetik olaraq aşılanıb. Bəzən heç bir təhsil görməmiş, çöldə at üstündə böyümüş, qılınc tutub baş kəsməkdən başqa iş bilməyən türk bahadırlar elə bir ədalətli addım atıblar ki, dünyanın ən böyük üləmaları belə heyrətə düşüblər. Belə addımların birini ikinci Osmanlı hökümdarı Orxan bəy atıb. 1333-cü ildə atası Osman bəyin vəsiyyəti ilə Bursanı alaraq özünə paytaxt edən Orxan bəy şəhərin mərkəzində məscid tikdirmək istəyirmiş. Məscidin tikilməsi planlaşdırılan yerdə yaşayan əhalidən evlərini satın almağa başlayıb. Yaxşı pul verdiklərindən əhalinin hamısı evini satıb, yalnız bir yəhudi qadın inad edib, kiçik otağını satmaq istəməyib, «Evimi satmaram» deyib. Qiyməti on dəfəyə qədər qaldırıblar, ancaq qadın yenə «satmıram» deyib durub. Orxan bəy qadını çağıraraq evini niyə satmadığını öyrənmək istəyib. Qadınsa «Siz burda məscid tikəcəksiniz, istəmirəm mənim evimin yerində namaz qılınsın»,- deyə cavab verib. Orxan bəyin ətrafındakı üləmalar, əyan-əşrəf «Padişahım, bu qadın bizə düşmənçilik edir. Müsəlmanlara düşmənçilik edənlərin malı və qanı halaldır, sökdür evini getsin» deyiblər.

Orxan bəy «Durun»,- deyir: «Bu qadın bizə düşmənçilik edib nə etdi, silah qurşanıb üstümüzə gəlmədi ki?.. O, vətəndaşdır və mülk sahibidir. Neçəyə istəyər, ona da satar, istəməz, satmaz. Əgər sizin sözünüzə baxıb onun evini əlindən alsam, ədaləti pozmuş olaram. Mən istəmirəm ki, mənim ölkəmdə ədalət bir damcı da pozulsun» deyib. Orxan bəy bir xeyli fikirləşdikdən sonra yolunu tapıb. Qadından «Evinin yerində namaz qılmasalar, sadəcə hovuz olsa, satmaq istəyərsənmi?»- deyə soruşub. Qadın razılaşdıqdan sonra memarlar məsələni həll ediblər. İndi həmin hovuz Bursada Ulu Camedə türk ədalətinin simvolu kimi durmaqdadır.

İndi bizlər - Ön Asiya, Qafqaz, Orta Asiya və Cənubi Avropanın sərhədlərə və otaqlara parçalanmış türkləri bəzən özümüzdən asılı olmayaraq, dünyanın Vaşinqtonu, Moskvası, bəzən hətta Pekini və Ər-Riyadı ilə hesablaşmalı oluruq, ənənəmizə uyğun siyasət yeridə bilmirik. Amma zaman gələcək və biz bir olacağıq. Onda Altaydan Dunaya, Uraldan Həmədana bütün Turan coğrafiyasında yaşayan hər kəs - türk və ya qeyri-türk üzərində qurdbaşı dalğalanan qutsal Türk Bayrağını ədalət simvolu olaraq görəcək.