Respublika bayramının kədər və qürur salnaməsi

Sabah bayram edəcəyimiz Respublika gününü düşünəndə heç vaxt həyəcanımı saxlaya bilmirəm. Hər şeydən öncə, o günlərdə bütün Cənubi Qafqazda Azərbaycan türklərinin başına gətirilən faciələr sadalandıqca kədərlənirəm. Amma həm də o acı, qan və ölüm saçan dövrün çətinliklərində vəziyyətdən çıxmağı bacaran, millətinə dövlət və bayraq bəxş edən insanların soydaşı olduğum üçün qürur duyuram. 1918-ci ilin 28 may günündə Gəncədə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti elan olun ərəfədə Cənübi Qafqazın türk-müsəlman əhalisi çox böyük qırğınlardan keçmişdi. Ermənilər İrəvanda azərbaycanlılar yaşayan 199 kəndin, Zəngəzurda 112 kəndin əhalisini qıraraq məhv etmişdilər. Gümrüdə, Naxçıvanda minlərlə dinc azərbaycanlı erməni silahlıları tərəfindən öldürülmüşdü. Azərbaycanın bu tarixi əraziləri Rusiya-Osmanlı cəbhəsində vuruşmaq üçün ruslar tərəfindən səfərbər edilmiş və silahlandırılmış nizami erməni bölüklərinin nəzarəti altında idi. Bakı-Şirvan bölgəsində isə bolşevik Rusiyası tərəfindən səlahiyyət verilmiş nizami erməni bölükləri dinc əhalini qılıncdan keçiriridi. 1918-ci ilin mart ayında Lenin tərəfindən Bakı üzrə xüsusi nümayəndə təyin edilmiş Stepan Şaumyanın əmri ilə ermənilər Bakıda, Şamaxıda, Qubada və Salyanda on minlərlə dinc azərbaycanılını qətlə yetirmişdilər. Həm İrəvan-Zəngəzur bölgəsində, həm Bakı-Şirvan bölgəsində ermənilər hər yerdə silahsız əhalini iclas adı ilə meydanlara, iri binalara yığaraq toplu halda qətl etmişdilər. Əhali də bir vaxt rəiyyətləri olduqları Rusiya imperiyasından miras qalmış erməni hərbçilərini rəsmi məqam sayaraq onların iclas çağırışlarına inanaraq tora düşmüşdü. 1917-ci ildə ömrünü bitirən Rusiya imperiyasından Qafqazın türk-müsəlman əhalisinə əldən alınmış ərazilərin, tapdanmış heysiyyatın acı xatirəsindən başqa heç nə miras qalmamışdı. Ruslar işğal etdikləri Qafqazın türk-müsəlman əhalisini silahdan ayrı tutmaq üçün onları əsgər belə çağırmırdılar. Bu idi 1918-ci ilin 28 may ərəfəsinin gerçəkləri... Azərbaycan türkləri min illərlə yaşadıqları torpaqların müdafiəsinə əli yalın qalxmışdı və bu, torpaqlarımıza göz tikmiş ermənilərin bəzən təəccübünə, bəzən də kinayəsinə səbəb olurdu. Gəncədə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin elan edilməsini şərh edən Stepan Şaumyan həmin günlərdə «Rəsulzadənin Bakını paytaxt kimi qəbul etməsi utopiyadan başqa bir şey deyil. Biz onlardan çox güclüyük, heç bir ordusu olmayan beş-on adam bu şəhəri necə bizdən ala bilər?» deyərək bunu fanatizm adlandırırdı. Böyük öndər Məmmədəmin Rəsulzadə isə xalqa güvənərək «Bizim dövlətin paytaxtı Bakıdır, paytaxtımızı azad etməliyik» deyirdi və ordumuzun qurulmasını vacib görürdü. Azərbaycan ordusunun ilk min əsgəri Gəncədə silahlandı. Həmin əsgərlər üçün silah əldə etmək asan olmadı, onlarla insanın qanı bahasına başa gəldi. Həmin günlərdə erməni-rus bölükləri Tiflisdən dəmiryolu ilə Bakıya, Stepan Şaumyana silah-sursat aparırdılar və bu xəbər Goranboyda Aslan bəy Səfikürdskiyə çatmışdı. Aslan bəy əli yalın camaatı başına yığaraq Dəliməmmədli stansiyasında qatarı dayandırmışdı. Silahları vermək istəməyən ermənilər goranboyluları pulemyot atəşinə tutub yüzlərlə insanı şəhid etmişdilər. Lakin ən sonda qatar ələ keçmişdi və Aslan bəy həmin silahları Gəncəyə gətirmişdi. Gəncədə silahlanan minə yaxın Azərbaycan əsgəri o vaxt Qafqazı xilas etməyə gəlmiş Osmanlı islam ordusunun min əsgərinə qoşulmuşdu və ilk hədəf olaraq Şamaxının azad olunması qarşıya məqsəd qoyulmuşdu. Yol boyu əli silah tutan bütün gənclər də bu orduya yazılmışdı və Şamaxıda xilaskar türk-islam ordusunun əsgər sayı üç minə çatmışdı. Həmin günlər Bakı camaatı da şəhəri əldən verməmək üçün çox böyük mübarizə aparırdı, şəhər məhəllə-məhəllə müdafiə olunurdu. Ermənilər şəhərin düzənlik məhəllərin nəzarətə götürsələr də İçərişəhərə, Çəmbərəkəndə, Dağüstü məhəlləyə girə bilməmişdilər. Əli yalın Abşeron əhalisi də bacardığı qədər müdafiə olunurdu, şəhər əhalisi bağ evlərinə çəkilmişdi və Bakının əli silahlı oğulları Maştağanı müdafiə mərkəzi seçərək, istehkamlar qurub erməniləri kəndlərə doğru buraxmırdılar. Gəncədən gələn ordu Abşeronu kəndbəkənd azad edərək sonra şəhər uğrunda döyüşə başladı. Bakı və Abşeron xilaskar Azərbaycan ordusuna 5 min silahlı oğul verdi və şəhərə hücum edən ordumuzun 8 min əsgəri vardı. 8 minlik Azərbaycan ordusu Bakıya yığılmış və sayı 30 mindən çox olan erməni-rus bölüklərini darmadağın etdi. Böyük öndər Məmmədəmin Rəsulzadə yüzillik rus işğalına baxmayaraq Azərbaycan türklərinin dövlətçi və dövlətə layiq olduğunu sübut etdi. Qısa müddətdə generallar Şıxlinski və Mehmandarovun rəhbərliyi altında 40 minlik nizami Azərbaycan ordusu quruldu, ölkə ərazisi yavaş-yavaş nəzarətə götürlüdü, Qarabağdakı erməni-daşnak üsyanları yatırıldı. Ermənistan və Gürcüstana onların nəzarətində olan tarixi Azərbaycan torpaqları olan Göyçə-Vedi, Kars-İqdır, Borçalı-Batum ərazilərinin geri qaytarılması barədə diplomatik tələblər təqdim edildi. Azərbaycan tolerant və dünyəvi bir dövlət qurmağı bacardı, bütün milli azlıqların belə təmsil olduğu parlament respublikası quruldu, parlamentdə hətta 11 erməni deputat var idi. İki illik Xalq Cumhuriyyəti Azərbaycan türklərinin taleyində yeni dövr açdı, 11 yanvar 1920-ci ildə dünyanın iri dövlətləri Şərqin ilk müsəlman respublikasının dövlət müstəqilliyini tanıdılar. Sonradan ölkə bolşevik işğalına məruz qalsa da, məhz bu müstəqilliyin hesabına Azərbaycan SSRİ tərkibinə müttəfiq respublika kimi girdi, yəni hüquqi baxımdan müstəqilliyini qoruyub saxladı. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti bütün Türk Dünyası üçün yeni dövr açdı, 1923-cü ildə çökmüş Osmanlı imperyasının xarabalıqları üstündə qurulmuş Türkiyə Cumhuriyyətinə böyük örnək oldu. Bu günkü müstəqil Azərbaycan Respublikası da sözün bütün mənasında, üçrəngli bayrağı ilə, səkkizgüşəli gerbi ilə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin varisidir. Təsadüfi deyil ki, böyük öndər Məmmədəmin Rəsulzadə ölənə kimi «Azərbaycanda istiqlal günəşi bir daha doğacaq, bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməyəcək» deyirdi.
Bayrağınız həmişə yüksək, bayramınız mübarək olsun, azərbaycanlılar!